Groot worden op zee
De nieuwe roman van Michael Ondaatje neemt de lezer mee op een bedwelmende oceaanreis tijdens de jaren 1950.
Kathy Mathys
De elfjarige Michael die in Sri Lanka aan boord gaat van de Oronsay, een gigant die 21 dagen later Engeland zal bereiken, heeft nog nooit onder een deken geslapen. De smaken en texturen van de Europese scheepskost zijn hem onbekend en hij verbaast zich over het gebrek aan geuren op het schip dat maniakaal geschrobd wordt. ‘The Cat’s Table’, de nieuwe roman van Michael Ondaatje, is geen autobiografie, al maakte de schrijver dezelfde reis als zijn protagonist en gebruikt hij de kleuren en locaties die in zijn herinnering gegrift staan.
Beelden uit Preston Sturges’ filmklassieker ‘The Lady Eve’ (1941), waarin een vader en dochter de rijke passagiers van statige oceaanschepen op slinkse wijze bestelen, doemden op bij de lectuur van ‘The Cat’s Table’, al is Ondaatjes palet veel exotischer en is zijn passagiersbestand excentrieker. We mogen dan ook aanschuiven aan ‘de kattentafel’, de minst chique plek in de dineerhal, ver weg van de tafel van de kapitein. Het is daar dat Michaels fascinatie ontstaat voor wat zich afspeelt in de marge van het beeld. Aan de tafels van machtigen en rijken verloopt alles volgens vaste patronen en dat kan niet gezegd worden van de kattentafel. Een botanicus die in de buik van het schip een tuin met planten en kruiden onderhoudt, een verslindster van detectives die duiven in de zakken van haar jas verbergt, een pianist die te veel wereldreizen en amoureus verdriet heeft doorstaan, een ontmantelaar van schepen en een leraar Engels met een koffer vol oude Penguins: het is een betoverend gezelschap voor Michael maar ook voor de lezer die zich laat verleiden door deze vertelling die lichtvoetig begint, zacht deinend als de golven die het schip doorkruist, en melancholischer, meer gelaagd wordt in de tweede helft van het boek.
Overgangsrite
Michael en zijn vrienden Ramadhin en Cassius stonden in Sri Lanka onder toezicht van hun ouders of in het geval van Michael van leraren en tantes. In Engeland wacht zijn moeder op hem. Op het schip zijn ze vrij van ouderlijk gezag en de eigenzinnige volwassenen aan hun tafel moedigen hen aan om zoveel mogelijk indrukken op te doen. Zo wordt de reis een overgangsrite van de kindertijd naar de volwassenheid. De drie staan ’s ochtends voor dag en dauw op en bespioneren een Australische tijdens haar zwem- en rolschaatssessies ; ze glippen de machinekamer binnen ; verschalken zich in eerste klasse waar ze de gesprekken van de rijken afluisteren en ’s nachts zijn ze getuige van de avondwandeling van de zwaar bewaakte gevangene die meereist op het schip. Soms vangen ze woorden op die hen verontrusten maar die schudden ze van zich af, alsof het waterdruppels zijn. Het is pas als volwassene dat Michael, inmiddels een succesvol schrijver, terugblikt en de gebeurtenissen van toen in de weegschaal kan leggen.
Zinderende details
De verteller van ‘The Cat’s Table’ is een oudere man en in zijn woorden zit dan ook veel wijsheid en droefenis waar het kind Michael vrij van was. Over het lot van Ramadhin, Michaels nicht Emily en de duivendame vernemen we meer in de tweede helft van dit boek, wanneer blijkt dat er achter de speelse betovering en het zilte spel van de golven meer schuilging dan Michael toen vermoedde. Niet dat ‘The Cat’s Table’ het echt moet hebben van een sterke plot. Ondaatje werkt naar een ontknoping toe maar de kracht van dit boek zit hem veel meer in de precieze verwoording, de perfect gekozen details en de knappe toonvastheid. Oudere Michael vertelt en toch klinkt in zijn verhaal de begeestering, het ongeduld en de verdwijnende onschuld van de elfjarige door. Ondaatje is romanschrijver én dichter, wat je merkt aan de glasheldere, gecondenseerde stijl die nergens opdringerig is. Michael proeft of het oceaanzout anders smaakt dan dat van de Middellandse Zee, hij dwaalt door salons die ’s ochtends nog rokerig zijn van de avond ervoor en weet niet of zijn eerste seksuele gevoelens vreugdevol zijn of verdrietig. In de passages over herinnering en de rusteloosheid van de banneling doet dit boek denken aan ‘Out of Egypt‘, de memoires van André Aciman die van Egypte naar Amerika trok. Belgische filmmaker Luc Dardenne krijgt een vermelding: de volwassen Michael woont een workshop van hem bij en leert er dat je geen mens ooit ten gronde kent. Dat geldt ook voor de personages van dit boek, die nooit helemaal uit hun donkere hoek aan de kattentafel tevoorschijn komen. Net als de reis zelf is dit boek heerlijk traag, dromerig en, af en toe, een tikkeltje komisch.
****
Michael Ondaatje – The Cat’s Table – Jonathan Cape London – 286 blz.
‘De kattentafel’ verschijnt in oktober bij Prometheus.